Van koffiegeur tot klikklak van schaatsen — Amsterdam in zegels

Een envelop dichtplakken was vroeger meer dan een praktisch klusje. Wie rond 1910 een brief verstuurde, drukte er vaak een kleine, kleurige sluitzegel op — een reclamesticker waarmee het bedrijf zichzelf nog één laatste keer aanprijste voordat de brief op de bus ging. In de collectie van Pieter Doensen zitten honderden van die zegels uit Amsterdam, en samen vertellen ze een levendig verhaal over de stad zoals die was.

Neem de koffieman aan de Nieuwendijk 15. Op zijn sluitzegel — een forse 53 bij 63 millimeter — prijkt niet zijn eigen pand, maar het gotische stadhuis van Greifswald, een indrukwekkend bakstenen gebouw met rijke gevelornamenten. Een vreemde keus misschien, maar koffiehandelaren hadden graag iets deftigers op hun zegel dan een winkelgevel. Het moest klasse uitstralen, het moest zeggen: dit is koffie om serieus te nemen.

Even verderop, ergens langs de Nassaukade op nummer 155, had fotograaf B. Knopper zijn atelier — en hij begreep als geen ander hoe je een sluitzegel moest inzetten. Hij liet er minstens drie verschillende ontwerpen van maken. Op het ene zegel lacht een kind je toe vanuit een rond portretvenster, sierlijk omlijst, bijna als een visitekaartje voor zijn studio. Op een ander staat een jongen fier overeind in een roeiboot. En dan is er nog de mooiste: twee schaatsers op het ijs, vol beweging en leven, op een zegel van 64 bij 85 millimeter. Knopper wist dat mensen niet alleen kwamen voor een stijf portret, maar voor een herinnering. Zijn zegels vertelden dat verhaal al vóór je zijn deur opende.

In augustus 1908 was Amsterdam even het middelpunt van de fotografiewereld. De Amateur-Fotografen-Vereeniging organiseerde een Internationale Tentoonstelling van Foto-Kunst, en de bijbehorende sluitzegel — een langwerpig formaat van 65 bij 135 millimeter — laat er geen misverstand over bestaan hoe trots men was. Het Amsterdamse stadswapen met de drie Andreaskruisen en de keizerlijke kroon siert het midden, omgeven door stadsgezichten van Amsterdam, ingekaderd in een decoratief roodbruin kader. Dit was geen reclamesticker voor zeep of suiker; dit was een aankondiging van iets groots.

Zestig jaar later plakten Amsterdammers een heel ander soort zegel op hun enveloppen. De Boekenmarkt RAI van 11 tot en met 20 oktober 1968 kreeg een abstract, modernistisch ontwerp mee: zwarte, blauwe en roodbruine vlakken in verticale en horizontale banen die boeken of boekenplanken oproepen zonder er ook maar één letterlijk af te beelden. De tekst loopt verticaal langs de rand, strak en eigentijds. Tussen de koffieman uit de Nieuwendijk en deze RAI-zegel liggen zo'n zestig jaar — en je ziet ze allebei terug in hoe mensen toen hun brieven de deur uit stuurden.

Benieuwd welke andere verhalen er nog schuilen in de meer dan honderdduizend zegels van deze collectie? Neem een kijkje en ontdek ze zelf.