Langs torens, standbeelden en een vioolspeler

Stel je voor: het is ergens tussen 1900 en 1920. Op een kantoor ergens in Nederland of Duitsland wordt een brief geschreven, zorgvuldig gevouwen en in een envelop gestopt. Dan wordt er een kleine sticker opgeplakt om de klep dicht te houden — een sluitzegel. Zo'n zegel was meer dan een praktisch hulpmiddel. Het was een visitekaartje, een kleine kunstdruk, een reisje in het klein. En als je de zegels uit Pieter Doensens collectie bekijkt die het thema 'Cultuur' dragen, dan maak je in één oogopslag een rondreis langs de mooiste plekken van het vroegere Midden-Europa.

De reis begint op de Marktplatz in Bremen. Op een sluitzegel van 55 bij 37 millimeter staat een fijne gravure in zwart en goud: de karakteristieke torens van de Sint-Petruskathedraal verrijzen boven het stadhuis, en het stadsplein lijkt bijna tastbaar. Zulke stadsgezichten waren populair — ze wekten trots bij de afzender en bewondering bij de ontvanger. Van Bremen gaat het naar Breslau, het huidige Wrocław, waar een iets formatere zegel een straatscène toont langs de oude Ohle. Vakwerkhuizen weerspiegelen zich bijna in het water, en voetgangers slenteren langs een hek. Een doorsnee dinsdag in een stad die inmiddels een heel ander land en een andere naam draagt.

Dan is er een zegel die er met kop en schouders bovenuit springt — letterlijk. Op een forse sticker van 43 bij 59 millimeter staat een karikatuur van een zekere Mr. Meschugge, een muzikant in een zwart pak met een klein hoedje, balancerend op een reusachtige viool. Hij konzertiert nur im Café Stern, zo meldt de tekst, met als bevel: Stillgeständen! — stilgestaan! Het woord 'meschugge' betekent in het Jiddisch 'gek' of 'een beetje de kluts kwijt', en die knipoog zat er vast bewust in. Dit is cabaretreclame op zijn vrolijkst, een wereld ver van de deftige stadsgezichten.

Maar de ernst keert snel terug. Twee Berlijnse zegels ademen de grootsheid van de keizerlijke hoofdstad. De ene toont de Siegessäule — de Overwinningskolom — omringd door bomen in de Tiergarten, hoog oprijzend tegen een bewolkte lucht. De andere draagt het ruiterstandbeeld van Frederik de Grote op Unter den Linden, zijn bronzen gestalte op een hoog voetstuk met reliëffiguren, omgeven door een hek en de rooilijnen van de stad. Pruisen in miniatuur, opgeplakt op een envelop.

De tocht eindigt in Danzig — het huidige Gdańsk — waar de grootste zegel van dit gezelschap, 63 bij 46 millimeter, de Lange Markt toont met het Stadhuis en de gotische torens van de Mariakerk. Kleurrijke daken, een skyline die eeuwen geschiedenis in zich draagt. Wie deze brief ontving, keek even naar een stad die inmiddels eveneens van naam en land is gewisseld.

Zes kleine stukjes papier, zes vensters op een wereld die allang is veranderd — en er liggen er nog vele duizenden op je te wachten in de collectie.